مؤثران و مقصران هم عرض اما ناهم وزن (۳)

مؤثران و مقصران هم‌عرض اما ناهم‌وزن

نگاهی به سهم ملت و دولت/حاکمیت در فرهنگ‌سازی

قسمت سوم (۳/۳)

✍️ حمزه‌علی نصیری

دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن نیز سخن زیبایی دارد که به نوعی، به تأثیر نحوه عملکرد حاکمیت بر رفتار ملت اشاره دارد:

«من گمان می‌کنم که نشانه خوبی نیست که در یک جامعه راه‌های مستقیم برای انجام امور عادی، نامرغوب و ناسازگار شناخته شود و هر کسی تمایل داشته باشد، یا ناگزیر گردد که راه‌های اعوجاجی در پیش گیرد.

حاصل این می‌شود که مغز رفته‌رفته به این عادت بیفتد که در خط مستقیم حرکت نکند و نوعی فرهنگ یک‌دستی زدن، برگ‌زدن، دست پیش گرفتن، درگوشی، چشم و ابرو، مواضعه مشکوک، بده‌بستان نامابتدا، خر خود را از پل گذراندن... و نظایر آن در میان مردم رایج گردد؛ زیرا بشر خواستار آن است که حوائج خود را برطرف کند. وقتی از راه راست نشد، آن راهی را که می‌شود در پیش می‌گیرد.»

دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن به درستی به دلیل شکل‌گیری برخی از عادات ناپسند رایج در میان مردم اشاره کرده است؛

وقتی راه راست بسته باشد و یا پر از مانع باشد و آنقدر سنگ‌انداز و باج‌گیر در آن کمین کرده باشند که پیمودن آن، مشقت‌بار و پرهزینه و پرضرر باشد، رونده، مجبور می‌شود راهش را به بیراهه کج کند.

آن وقت است که نان‌ نه از سنگ -که نماد گنج در برابر رنج و زحمت و همت است- بلکه از دروغ و دغل و مکر و فریب و ریا و نیرنگ درمی‌آید. امورات شخصی، از راه‌های غیرقانونی بهتر و ارزان‌تر و سریع‌ترتر از مسیرهای قانونی انجام می‌گیرد. پنهان‌کاری و محافظه‌کاری و کلاهبرداری جزو لوازم زندگی و بقا می‌شود. نفع شخصی به هر طریقی دغدغۀ اول مغز می‌شود. ذهن، حوصلۀ درک یکپارچگی زندگی و وحدت و یگانگی با محیط زیست را از دست می‌دهد. اخلاق به یک اصطلاح فانتزی تبدیل می‌گردد. وجدان در وادی فراموشی محو می‌شود. پایه‌های اعتماد فرومی‌ریزد. همه از هم می‌ترسند.

"تو" میترسی

"من" و "او" هم هراسانیم

"ما"، "آنها"، "شما"

از ترس هم دائم پریشانیم!

نه از قحطی

نه از طوفان

نه از مردن

نه از هجران

نه از دخمه

نه از زندان

نه از گم کردن چشمه به قلب داغ و سوزان صحاری و

نه از عفریت بیماری!

نه از اهریمن بدخواه و افسونگر

نه از قداره بندان در بیابانی مخوف و بى در و پیکر!

نه از خصم بداندیش و جفا پیشه

نه از دیوانه‌ای با خنجر و تیشه

نه از دیو و ددِ بیشه!

که از "تو"، "او"، "شما"، "آنها"، "من" و "ما"!

از نگاه هیز و ناپاکی که می‌پاید سحر شام عابران این خیابان را!

از او که دزدکی زیر نظر دارد دمادم خانه هامان را!

از آن آتش که سوسو میزند با هر پُک از نازک نخ سیگار!

از آن ته مانده‌ای که زیر پای مردمان ریزد همین بزغاله‌ی پروار!

از این گاوِ خپل، از شاخ آن گوسالهٔ بیمار!

از آن علافهای نورس کوچه!

از این ویترینِ خوش مَنظر که دارد تحفه‌ای با نام آلوچه!

از این دلالهای کهنه و نوکیسه در این برزَن و بازار!

از این آدم حسابی‌های آدمخوار!

از آن علامه‌های بختیار اما؛

تمام روزها و هفته‌ها و ماهها و فصلها و سالها... بیکار!

از آنهایی که تنها بخت‌شان اینست؛

از اقبال عوام النّاس برخوردار!

از این "عبدالمعزَّز"، "میر"، "آقا"، "غفّار"!

از آن بانگ حزین دمدمای مغرب و افطار!

از آن انگشتر فیروزه در انگشت آن شیخ رباخوار و

از آن تسبیح در دست همین بیکار!

از این "گندم نمای جو فروش‌رسانی" دائم الاذکار

از این زاهدنمای فاسق و طرّار

همین همسایه‌های خام و رِندِ آنورِ دیوار!

از آن مش قاسم آهنگر!

از این حاج عشقعلی نجّار!

از آن دولت‌سرای اول بلوار!

از این دهگان

از آن خواجه

از آن سلطان

از این دهیار

از آن "قربان"

از این "یلدا"

از آن "نوروز"

از این "میترا"

از آن تعطیلی دیروز

از این ناچاری و بیگاری در روز جاری

از آن نومیدی زمان آینده...

بیا در این مقوله گفتگوهامان همین باشد

ولی آگاه باش، آگاهتر باشیم

ما را

بیم و اندوه و غم این باشد؛

"تو" میترسی

"من" و "او" هم هراسانیم

"ما"، "آنها"، "شما"

از ترس هم دائم پریشانیم!

با همۀ این اوصاف، ما مسئول ساختن آیندۀ جامعۀ خویشیم و مجاز نیستیم تسلیم نگاه تقدیرگرایانه شویم. همه چیز به انتخاب ما بستگی دارد؛ نگاه تقدیری و رفتار منفعلانه، یا نگاه خردمندانه و رفتار مسئولانه.

سخن آخر اینکه؛ ملت و دولت/حاکمیت در هر مملکتی با هر وضعیتی، نقش هم‌عرض اما ناهم‌وزن دارند؛ هر دو در پدید آمدن وضع موجود مؤثرند. هر دو در بروز کاستی‌ها و ناراستی‌ها مقصرند. لیکن دولت/حاکمیت با توجه به اختیارات زیاد و قدرت مانور و سرعت عمل بالا و به ویژه یکه تازی در تصمیم‌‌سازی‌ها، نقش بیشتری در تشدید یا تخفیف مشکلات دارد و می‌تواند در خلق و نهادینه کردن بسیاری از باورها و عادت‌ها موفق عمل کند. اما این نباید موجب انفعال و بی‌تفاوتی مردم در برابر وضع موجود باشد. همه باید تغییر و ارتقاء استانداردهای زندگی انسانی مبتنی بر خرَد و اخلاق‌ و وجدان را از خود شروع کار کنیم.

https://sedayemoallem.ir/یادداشت/item/26773-/نگاهی-به-سهم-ملت-و-دولت-حاکمیت-در-فرهنگ‌-سازی-؟-بخش-سوم-و-پایان کاری

لینک‌های دسترسی به بخش اول

https://sedayemoallem.ir/یادداشت/item/26620-/نگاهی-به-سهم-ملت-و-دولت-حاکمیت-در-فرهنگ‌-سازی-؟-1

https://nasiri706./post/1292

لینک‌های دسترسی به بخش دوم

https://sedayemoallem.ir/یادداشت/item/26638-/نگاهی-به-سهم-ملت-و-دولت-حاکمیت-در-فرهنگ‌-سازی-؟-2

https://nasiri706./post/1294